సామల సదాశివ స్వరలయలు : ప్రారంభ వ్యాసం

 

Swaralayalu

పండిత్‌ నెహ్రూ మనదేశ ప్రధానిగా ఉండగా బి.వి. కేస్కర్‌ ప్రసారశాఖ మంత్రి. అతడు శాస్త్రీయసంగీతం బాగా తెలిసినవాడు. ఆ సంగీతం పట్ల వల్లమాలిన అభిమానం గలవాడు. అది అభిమానం మాత్రమే అంటే సరిపోదు. అదొక చాదస్తం. ఆ చాదస్తం వలన తన ఆధీనంలోని ఆలిండియా రేడియో కార్యక్రమాల కోసం కొన్ని విడ్డూరమైన ఆదేశాలు జారీ చేసినాడు. అందులో ఒకటి, ఆలిండియా రేడియో ఎప్పుడైనా శాస్త్రీయ సంగీతాన్నే ప్రసారం చేయాలె, అది హిందుస్తానీ అయినా పర్వాలేదు.

కర్ణాటక అయినా పర్వాలేదు. కానీ శాస్త్రీయంకాని కార్యక్రమాలు ప్రసారం చేయకూడదు. ముఖ్యంగా సినీ గీతాలు ప్రసారం చేయకూడదు. ఈ ఆదేశం ఎంత అందంగా వుందో చూచినారా! ఏ కొందరో వినేది శాస్త్రీయ సంగీతం. అధిక సంఖ్యాకులు వినాలని కోరేది సినిమా సంగీతం. మాస్‌ మీడియాను క్లాస్‌ మీడియా చేసే ప్రయత్నమిది. ఈ ఆదేశం కారణంగా రేడియోస్టేషన్లలో భద్రపరచబడిన ఎన్నెన్ని సినిమా పాటల రికార్డులు నష్టమైనాయో!

ఇంకొక ఆదేశం. హార్మోనియం విదేశీవాద్యం కనుక అది రేడియోస్టేషన్లలో వుండగూడదు, ఎంతటి గాయికా గాయకులైనా హార్మోనియం పట్టుకొని  రేడియోస్టేషన్లలో ప్రవేశించకూడదు. ఆ కాలంలో ప్రఖ్యాత గాయికా గాయకులు హార్మోనియం సహకారంతోనే గాన కచ్చేరీ నిర్వహించేవాళ్ళు. బేగం అఖ్తర్‌ కారణంగా, పండిత్‌ నెహ్రూ కారణంగా కేస్కర్‌ రేడియో స్టేషన్లకు హార్మోనియంను అనుమతించినాడు. ఆ ముచ్చట్లు తరువాత చెప్తాను.

మరొక ఆదేశం. ఎంతగొప్ప గాయికా గాయకులైనా రేడియోస్టేషన్లో పాడటానికి ముందు “వాయిస్‌ టెస్ట్‌” జరిపించుకోవాలి. అప్పటివన్నీ “లైవ్‌ ప్రోగ్రాములు” కనుక స్వరపరీక్ష చేయించటం సబబే అనిపిస్తుంది. కానీ వేల సంఖ్యలో వుండే శ్రోతల మధ్య కూర్చుండి మైక్‌ సహకారమున్నా లేకున్నా గంటలు గంటలు తమ సంగీతాన్ని వినిపించే ఆనాటి గాయికా గాయకులకు స్వరపరీక్ష నిర్వహించటమంటే వాళ్ళను అవమానించటమే. వాయిస్‌ టెస్ట్‌ పేరు వినగానే స్వరశ్రీ” కేసర్‌బాయి కేర్కర్ రేడియోస్టేషన్‌ నుండి తన కారు తిప్పుకొని ఇంటికి వెళ్లిపోయిందట. ప్రఖ్యాత సితార్‌ వాదకులు పండిత్‌ రవిశంకర్‌, ఉస్తాద్‌ విలాయత్‌ఖాన్‌లు రేడియో స్టేషన్లను “బాయ్‌కాట్‌” చేసినారట. కేస్కర్‌గారి చాదస్తం వలన ఆలిండియా రేడియో స్టేషన్లన్నీ కళ తప్పినప్పటికీ శాస్త్రీయ సంగీత రసికులకు రకరకాల (ప్రసార కార్యక్రమాలు వీనులవిందు కలిగించినవి. ఇప్పటికీ ఆ సంప్రదాయం నడుస్తున్నది. ఆదివారం రవివాసరీయ ఫంగీత కార్యక్రంలో, శనివారం జాతీయ సంగీత కార్యక్రమంలో, నవంబర్‌నెల నడిమి నుండి నెలరోజులకు పైగా జరిగే ఆకాశవాణి సంగీత సమ్మేళనంలో హిందూస్తానీ గాత్రం, వాద్యం, కర్ణాటక గాత్రం, వాద్యం వినిపిస్తూ సంగీత రసికులకు ఆనందం కలిగిస్తున్నారు.

ఆలిండియా రేడియోలోనే కాక కొన్ని టీ.వి. చానళ్లలోను హిందూస్తానీ శాస్త్రీయ సంగీత స్పర్శ గల కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తున్నారు.

ఈ ముచ్చట్లలో నేను చెప్పదలచుకున్నది టీ.వీ. చానళ్లలో వచ్చే శాస్త్రీయ సంగీత స్పర్శ గల కార్యక్రమాల గురించే,

ముచ్చట్ల సందర్భంలో, బేగం అఖ్తర్ కారణంగా, పండిత్‌ నెహ్రూ కారణంగా, హార్మోనియం గురించిన తన ఆదేశాన్ని కేస్కర్‌ రద్దు చేసుకున్నాడని రాసి వుంటిని. ఆ ముచ్చట వినదగిందే.

హైదరాబాదు నిజాంను తెలిసిన వాళ్లు, తెలియని వాళ్ళు విమర్శిస్తుంటారు. అతని గురించి నాలుగు మంచి మాటలెవరైనా రాస్తే సహించలేరు. అట్లాగే పండిత్‌ నెహ్రూను, ఇందిరాగాంధీని గురించి నాలుగు మంచిమాటలు రాస్తే అప్రసన్నులయ్యే వాళ్లు కొందరున్నారు. నిజాంను గురించి ఇక్కడ రాయను. నెహ్రూ కుటుంబం సంగీతానికి రేడియో చేయూత గురించి నాలుగు మాటలు రాస్తాను. బాధపడేవాళ్లను ఇంకా బాధపెట్టాలనే ఉద్దేశం కాదు నాది. నాలుగు మంచి మాటలంటే రాయటం న్యాయమే అని భావిస్తాను.

బేగం అఖ్తర్ దిల్లీ వెళ్లినప్పుడు సంగీత రసికుడైన అక్కడి ఆలిండియా రేడియో స్టేషన్‌ డైరెక్టర్‌ కొన్ని గజల్లు పాడవలసిందిగా ఆమెకు ఆహ్వానం పంపినాడట. ఆమె ఆమోదం తెలిపింది. ఆలిండియా రేడియో కార్యక్రమంలో ఆమె ప్రోగ్రాం ప్రకటించబడింది. ఆ ప్రకటన చదివిన ఇందిరాగాంధీ సాయంత్రం ఇల్లు చేరుకున్న పండిత్‌జీతో బేగం సాహెబా పాడుతుండగా రేడియోస్టేషన్లో కూర్చుండి వినాలని వున్నది అని చెప్పింది. పండిత్‌జీకి బేగం సాహెబా గజల్‌ వినటం సంతోషమేనాయె! వెంటనే ఫోనెత్తి కేస్కర్‌తో తాను ఇందిరాతో కలిసి ఆ రాత్రి బేగం సాహెబాను వినటానికి ఆలిండియా రేడియో స్టేషన్‌కు వెళ్తున్నట్లు చెప్పినాడు. కేస్కర్‌ రేడియో స్టేషన్‌ డైరెక్టర్‌కు ఫోన్‌చేసి రాత్రి బేగం సాహెబా గజల్లు వినటానికి పండిత్‌జీ వెంట తానూ స్టేషన్‌కు వస్తున్నట్లు చెప్పి యేర్పాట్లు చక్కగా వుండాలని ఆదేశించినాడు. స్టేషన్‌ డైరెక్టర్‌ బేగం సాహెబా ప్రోగ్రాం రద్దయినట్లుగా తెలియపరచినాడు.

కారణమేమంటే రేడియో స్టేషన్‌కు హార్మోనియం తేవద్దన్నందున తన కార్యక్రమాన్నే రద్దు చేసుకున్నది బేగం సాహెబా,

మళ్లీ ఆమెను ఒప్పించటం ఎవరికైనా అంత తేలికకాదు. కేస్కర్‌ ఆదరాబాదరాగా స్టేషన్‌కు వెళ్ళి డైరెక్టర్‌తో మాట్లాడినాడు. బేగం సాహెబా దగ్గరికి వెళ్లి హార్మోనియంతో స్టేషన్‌కు రావలసిందిగా ఆహ్వానించినాడు.

అతని ఆహ్వానాన్ని గౌరవించవలసిన అవసరం ఆవిడకు లేదు. తన గజుల్లు వినాలని వండిత్‌జీ కోరుతున్నాడని వినగానే

ఆ కుటుంబం పట్ల గల గౌరవాన్ని పురస్కరించుకొని స్టేషన్‌కు వెళ్లటానికి సిద్ధపడింది. కేస్కర్‌ గారి గండం గడిచింది.

పండిత్‌ నెహ్రూ తండ్రి, పండిత్‌ మోతీలాల్‌ నెహ్రూ ఎక్కడికి వెళ్లినా బాయీజీల సంగీతం వినేవాడు. ప్రఖ్యాత సినిమానటి

నర్గిస్‌ తల్లి జద్దన్‌బాయి మోతీలాల్‌ నెహ్రూకు సన్నిహితురాలు. ఆమె పాడే గజల్లన్నా ఠుమ్రీలన్నా దాద్రాలన్నా మోతీలాల్‌ నెహ్రూకు చాలా ఇష్టం. ఇందిరాగాంధీ కూడా సంగీత సాహిత్యాల పట్ల ఆదరభావం కలది. చెప్పటానికెన్నో ముచ్చట్లున్నాయి. ఇక్కడొక ముచ్చట మాత్రం చెప్తాను.

ప్రదానమంత్రి ఇందిరాగాంధీ విరామసమయంలో టీ.వి. చూస్తూ కూర్చుంటే ఒక చానల్లో మధురమైన వీణాధ్వని వినిపించింది. మైసూర్‌బాణి, హంసధ్వనిరాగం. వాయిస్తున్న కళాకారుడు ఎస్‌.ఎన్‌. సూర్యనారాయణ. అతడు సుప్రసిద్ధ వైణికుడైన

వీణ నుబ్బన్న మనుమడు. ఆ వీణావాదనం ఇందిరాగాంధీకి ఎంతగా రుచించిందంటే అప్పటికప్పుడు ప్రసారశాఖమంత్రికి ఫోన్‌చేసి సూర్యనారాయణ వీణావాదనను అప్పుడున్న తొమ్మిది చానళ్లలో ప్రసారం చేయమని ఆదేశించింది.

ఒక టీ.వీ, ఇంటర్వ్యూలో ఎస్‌. ఎన్‌. సూర్యనారాయణ మాట్లాడుతూ ఇందిరాగాంధీ కారణంగా సంగీత రసికులు దేశవిదేశాల్లో తన వీణావాదనం వినగలిగినారని, తన కార్యక్రమాలు దేశంలోని ప్రముఖనగరాల్లోనే కాక విదేశాల్లోను యేర్పాటవు తున్నాయని చెప్పినాడు.

సంగీత రసజ్ఞులకు రేడియోద్వారా శాస్త్రీయసంగీతం వినే సదుపాయం మొదటినుంచి వున్నదే. అయితే కేస్కర్‌ కారణంగా శాస్త్రీయ సంగీత కార్యక్రమాలు ఒక పద్ధతి ప్రకారం వినే అవకాశం కలిగింది. ఇటీవలి కాలంలో దూరదర్శన్‌లోను, ఇతర టీ.వీ. చానళ్లలోను రకరకాల సంగీత కార్యక్రమాలు ప్రసారం చేయబడుతున్నాయి. కొన్నాళ్ల క్రిందట ఏదో ఒక చానల్‌లో సోనూనిగం నిర్వహించే సరిగమ కార్యక్రమం చాలా ఆహ్లాదకరంగా జరిగేది. చౌరసియా సతీమణి ఏదో చానల్‌లో ఒక సంగీతయాత్ర నిర్వహించింది. మొట్టమొదటి కార్యక్రమం బనారస్‌లో ఉస్తాద్‌ భిస్మిల్లాఖాన్‌ ఇంటర్వ్యూ, ప్రఖ్యాత నర్తకి ఉమాశర్మ జరిపిన ఇంటర్వ్యూ సాకల్యంగానూ మనోహరంగానూ వున్నది. స్వరసామ్రాజ్ణి గిరిజాదేవి ఇంటర్వూ కూడా అంతే మనోహరంగ జరిగింది. ఠుమ్రీలతో పాటు ఆ కార్యక్రమంలో ఆ విదుషి ఒక 'కప్పా” చక్కగా పాడి వినిపించింది. షోరీమియా అనే సంగీత శాస్త్రజ్ఞుడు రూపొందించిన గాయనశైలి “ఠప్పా”. ఠప్పాను పాడే కళాకారులంతగా లేరిప్పుడు. గిరిజాదేవి, సుమతీ ముటాట్‌కర్‌, మాలినీ రాజూర్‌కర్‌ లు పాడిన ఠప్పాలు విని ఆనందించగలిగినాము. ఏ కారణం వల్లనో చౌరాసియా సతీమణి ప్రారంభించిన కార్యక్రమాలు త్వరలోనే ముగిసినాయి.

ఈ మధ్య మూడురకాల కార్యక్రమాలు ప్రసారమవుతున్నాయి. అన్నీ జి-మరాఠీ చానల్‌లోనే. నిన్నటి గాయికా గాయకులను అనుకరిస్తూ కొందరు పాటలు పాడుతున్నారు. పాడే వాళ్లలో స్పర్థ యేర్పడుతున్నది. న్యాయనిత్ణేతలు విజేతలను నిర్ణయిస్తారు.

నిన్నటి గాయికా గాయకులు పాడిన పాటలను తమ కంఠంతో పాడాలి కాని కాపీ చేయవద్దంటారు న్యాయనిర్దేతలు. అదంతా

ఆహ్లాదకరమైన గాయన వ్యాపారమే. సాధారణంగా నాలుగు స్వరాలుండే ఆ కార్యక్రమం “సరేగమప, మనం “సరిగమ” అంటే మహారాష్ర్రులు “సారేగమ” అంటారు. ఇంకో కార్యక్రమం పేరు సుర్‌తాళ్‌ మనం “స్వరము” అంటాము. అది తత్సమం. సూర్‌ అంటారు. మరాఠీభాష మహారాష్ర్ట ప్రాకృత జన్యం.

మరొక కార్యక్రమం ఆలాప్‌ తెల్లవారగట్ల 5.30 కు ప్రారంభమవుతుంది. అరగంటసేపు ప్రాతఃకాల రాగాలు వినవచ్చు. గాత్రంలో వినవచ్చు, వాద్యంలో వినవచ్చు. ఇంకొక కార్యక్రమం “ఏకాపేక్షాఏక్‌” అంటే ఒకరికంటే మరొకరు అని అర్ధం. ఈటీవి ఉర్దూ చానల్‌లో “గజల్‌సరా” అనే కార్యక్రమాన్ని మహమ్మద్‌ వకీల్‌ నిర్వహిస్తున్నాడు. న్యాయనిర్ణేతలుగా ఎవరెవరో వస్తున్నారు. ఇద్దరు మాత్రం స్థిరంగా వున్నారు. ఒకరు ప్రసిద్ధ గజల్‌ గాయిక దేవీ రమణమూర్తి. ఆమె సుప్రసిద్ధ వైణికుడు ఈమని శంకరశాస్త్రి గారి కుమార్తె. ఇంకొక న్యాయ నిర్దేత హైదరాబాదు నగరానికి చెందిన సీనియర్‌ గజల్‌ గాయకుడు విఠ్ఠల్‌రావు.

నేను ప్రస్తావించిన కార్యక్రమాలన్నింటి గురించి వివరాలు రాయటానికి ముందు విఠ్ఠల్‌రావు గారిని గురించి కొన్ని ముచ్చట్లు చెప్పాలె. హైదరాబాదును పరిపాలించిన ఏడవ నిజాం మీర్‌ ఉస్మానలీఖాన్‌ కడమ స్వదేశీ సంస్థానాలలోవలె తన దర్బారులో గాయకులను నియమించలేదు. చివరికి పండిత్‌ జస్‌రాజ్‌ తండ్రి పండిత్‌ మోతీరాంను దర్భారీ గాయకుడుగా నియమిస్తూ ఫర్మాన్‌ విడుదల చేసినాడు నిజాం. కానీ ఆ పీఠం మీద కూర్చుండక ముందే పండిత్‌జీ దివంగతుడైనాడు. ఆ పీఠం అలా ఖాళీగానే వుండిపోయింది. నిజాంకు సంగీతం బాగా తెలుసు. ఈ పత్రిక పుటల్లోనే రామ్మోహన్‌ నాయుడు రాసిన ఒక ముచ్చటను ఇక్కడ రాస్తాను.

ప్రతి శుక్రవారం నిజాం నవాబు సాధారణంగా పలబ్లిక్‌గార్డెన్‌లోని మసీదులో నమాజ్‌ చదివేవాడు. హైదరాబాదులో వున్నప్పుడు మేమాదృశ్యాన్ని చాలాసార్లు చూచినాము. ఒక శుక్రవారం నిజాం నవాబు తన పాత కారు దిగి మసీదువైపు నడుస్తుండగా ఫతేమైదాన్‌ లోంచి మధురమైన గజల్‌ గాయనం వినిపిస్తున్నది. ఆ సంగీతాన్ని క్షణకాలం విన్న నిజాం “అక్కడెవరో పాడుతున్నాడు. వెంటనే నాముందు ప్రవేశపెట్టండి” అని పోలీసులను ఆజ్ఞాపించినాడు. నిజాం కంఠంలోని అప్రసన్నతను గమనించిన అక్కడి అధికార్లు నమాజ్‌కు భంగం కలిగేటట్లు ఈ సమయంలో సంగీతం పాడుతున్న వాడెవడోగానీ, వానికెలాంటి శిక్షపడుతుందో అని లోలోపల భయపడుతున్నారు. ఆ గాయకుడు నిజాం సమక్షాన హాజరు పరచబడినాడు.

ఏమిరా! బేవఖ్త్ కీరాగీజీ అన్నట్లు భాగేశ్రీ రాగాన్ని పట్టపగలు పాడుతారా!” అని మందలించినాడు. తనకంటే చిన్నవాళ్లతో నిజాం మాట్లాడే పద్ధతే అది. హడలిపోయిన ఆ గాయకుడు చేతులు జోడించి “సర్కార్‌! నేను పాడుతున్నది భాగేశ్రీ

రాగమే కాని ఇప్పుడు పాడటం లేదు. రియాజ్‌ చేస్తున్నాను. రాత్రి ఒక నవాబు గారింట ఈ గజల్‌ పాడవలసి వున్నది” అని మనవి చేసుకున్నాడు. నిజాం నవాబు సంతుష్టి వ్యక్తం చేసి, సరే మంచిది. రియాజ్‌ సాగించు ఎప్పుడైనా కింగ్‌ కోఠీకి వచ్చి

మాకు వినిపించు” అని ఆజ్ఞాపించినాడు. వెంట వున్న అధికార్లు అతని పేరూ, అడ్రసు రాసుకున్నారు. అతనిపేరు విఠ్ఠల్‌రావు. ఈ ఘటనతో అతని కీర్తి నగరమంతా వ్యాపించింది.